Tuổi Thọ Của Cây Quất: Bí Mật Để Quất Cảnh Sống Lâu Và Giá Trị Nghệ Thuật

Mỗi độ Tết đến Xuân về, cây quất cảnh với sắc vàng rực rỡ của quả, màu xanh tươi của lá và lộc non mơn mởn, đã trở thành biểu tượng không thể thiếu trong mỗi gia đình Việt. Không chỉ mang ý nghĩa tài lộc, sung túc, quất cảnh còn là một tác phẩm nghệ thuật tinh xảo, ẩn chứa câu chuyện về sự kỳ công của người nghệ nhân. Tuy nhiên, đằng sau vẻ đẹp ấy, một câu hỏi mà nhiều người yêu cây cảnh thường đặt ra là: tuổi thọ của cây quất là bao nhiêu và làm thế nào để giữ gìn được giá trị nghệ thuật của chúng theo thời gian?

Bài viết này sẽ đưa bạn đến với làng nghề quất Tứ Liên nổi tiếng, lắng nghe những chia sẻ từ các nghệ nhân giàu kinh nghiệm, để khám phá sâu hơn về vòng đời, cách nhận biết giá trị, và những bí quyết chăm sóc giúp cây quất cảnh, đặc biệt là quất bonsai, đạt được tuổi thọ tối ưu, trở thành báu vật truyền đời trong không gian sống.

Tiêu Chí Đánh Giá Quất Cảnh: Hơn Cả Vẻ Bề Ngoài

Vẻ đẹp của một chậu quất cảnh không chỉ nằm ở quả to, lá xanh hay dáng thế bề ngoài, mà còn ẩn chứa trong những chi tiết tinh tế, những dấu ấn của thời gian và công sức của người nghệ nhân. Những người sành chơi cây cảnh, đặc biệt là quất bonsai, có những tiêu chí rất riêng để phân định giá trị thật sự.

“Vết Sẹo” – Dấu Ấn Của Thời Gian Và Kỹ Thuật

Theo anh Trần Minh Tâm, một người con của phường Tứ Liên, quận Tây Hồ (TP Hà Nội) với niềm đam mê quất cảnh sâu sắc, điều quan trọng nhất khi đánh giá một cây quất bonsai là nhìn vào gốc cây. Anh chia sẻ rằng, hiện nay có nhiều kỹ thuật ghép, sử dụng gốc các loại cây khác như cần thăng hay bưởi để tạo dáng cho quất. Những cây này có thể có hình dáng bề thế, quả to đẹp mắt ngay lập tức, nhưng nếu nhìn kỹ vào gốc sẽ dễ dàng nhận ra sự “lỗi” – không phải là gốc quất thật.

Gốc quất thật, được trồng và chăm sóc một cách tự nhiên, luôn có những “vết sẹo” đặc trưng. Đây chính là những vết cắt múa, dấu tích của quá trình các cành được chủ vườn cắt tỉa, lựa chọn để tạo ra dáng cây mong muốn. Theo thời gian, những vết sẹo này sẽ liền lại với thân cây, tạo thành một tổng thể hài hòa và tự nhiên. Ngược lại, những cây quất ghép sẽ không có những vết sẹo này, bởi chúng chỉ đơn thuần là cành quất được ghép vào gốc cây khác.

Anh Tâm nhấn mạnh, để tạo ra một tác phẩm quất bonsai đích thực, người nghệ nhân phải trải qua quá trình rất kỳ công, ít nhất phải mất 6 – 7 năm. Trong đó, có 2 năm đầu để tạo phôi, sau đó mới đến năm thứ 3, thứ 4 để cây bắt đầu cho quả. Đây chính là giá trị của nghệ thuật bonsai, thể hiện tư duy và sự kiên nhẫn của người làm vườn. Một số người còn tạo ra những bộ rễ nổi lên khỏi miệng chậu nhỏ xíu, mang đến vẻ đẹp độc đáo và ấn tượng. Quá trình này rất giống với việc tạo ra một tác phẩm bài văn tả cây hoa giấy đẹp, cần sự tỉ mỉ và hiểu biết sâu sắc về cây trồng.

Tứ Quý Và Triết Lý Uyển Chuyển Của Gốc Quất Lão

Theo quan niệm xưa của các cụ, một cây quất được coi là đáng chơi phải hội tụ đủ “tứ quý” gồm: dáng đẹp, quả đẹp, có lộc non và chút nụ hoa. Tuy nhiên, ngày nay, yêu cầu đối với cây quất cảnh còn cao hơn. Người trồng còn phải chú ý đến cả thân cây và bộ rễ. Thân cây có thể được uốn theo nhiều dáng hình, nhưng bộ rễ phải nổi lên một cách mềm mại như rễ mai ngày Tết.

Chủ vườn Xuân Lộc chia sẻ, bộ rễ cây nhìn thì mướt mát, mềm mại nhưng thân cây lại toát lên vẻ cứng cáp. Đó chính là sự uyển chuyển “trong cứng có mềm”, “trong mềm có cứng” và “trong tĩnh có động”, mang đầy tính triết lý của Á Đông. Vẻ đẹp này không chỉ thể hiện sự đối lập hài hòa mà còn là minh chứng cho sự sống mãnh liệt và bền bỉ của cây.

Du khách chụp ảnh bên những chậu quất cảnh lão tại hội thi Tứ LiênDu khách chụp ảnh bên những chậu quất cảnh lão tại hội thi Tứ Liên.

Tuổi Thọ Của Cây Quất: Bao Nhiêu Là “Lão Cây”?

Một trong những điều khiến người yêu quất cảnh băn khoăn là tuổi thọ của cây quất. Liệu một cây quất có thể sống được bao lâu và đâu là những yếu tố quyết định điều đó?

Vòng Đời Của Cây Quất Cảnh

Theo chia sẻ của nghệ nhân Bùi Thế Mạnh, một trong những người tiên phong trong việc trồng quất trong chậu và tạo thế bonsai ở Tứ Liên, tuổi thọ của cây quất tối đa chỉ khoảng 30 năm. Điều này có nghĩa là, một cây quất cảnh được chăm sóc tốt có thể đồng hành cùng gia đình bạn trong nhiều thập kỷ. Đặc biệt, những cây quất đã trên 10 năm tuổi thường được xếp vào hàng “cây lão”.

Những cây quất lão có những đặc điểm rất riêng biệt ở quả. Quả của cây quất lão thường nhỏ, da căng mọng, vỏ mỏng và bóng đẹp, mang đúng kiểu quất Tứ Liên truyền thống. Ngược lại, cây quất non sẽ cho quả to hơn, nhưng thường xốp và vỏ dày hơn. Nghệ nhân Bùi Thế Mạnh còn sở hữu những cây quất 20 năm tuổi, với dáng “quần long hội tụ” được định giá cho thuê lên đến 20 triệu đồng mỗi dịp Tết, chứng tỏ giá trị vượt trội của những cây quất có tuổi đời cao.

Bí Quyết Kéo Dài Tuổi Thọ Và Giữ Giá Trị Cho Quất Bonsai

Việc kéo dài tuổi thọ của cây quất không chỉ phụ thuộc vào bản thân cây mà còn ở kỹ thuật và tâm huyết của người trồng. Từ năm 2005, nghệ nhân Bùi Thế Mạnh đã tiên phong trong việc trồng quất trong chậu, tạo thế bonsai, thay vì kiểu trồng truyền thống dưới đất. Phương pháp này giúp người chơi dễ dàng di chuyển, bảo quản cây và cũng mở ra một hướng đi mới cho làng nghề. Hiện nay, tỷ lệ quất bonsai ở Tứ Liên chiếm đến 95%, và trên thị trường cả nước cũng có khoảng 80 – 90% là quất bonsai.

Để giữ cho cây quất bền đẹp và sống lâu, người nghệ nhân phải có ý tưởng rõ ràng ngay từ đầu về dáng thế muốn tạo. Các giai đoạn chiết cành, tạo dáng, đón quả đều cần phải chuẩn xác. Nếu không thực hiện đúng kỹ thuật, cây rất dễ bị “phá thế”, ảnh hưởng đến cả vẻ đẹp và sức sống. Chăm sóc kỹ lưỡng còn giúp bạn có những tác phẩm cây cảnh đẹp như cây kim ngân gốc to hay cây nụ tầm xuân tươi.

Một yếu tố quan trọng khác để đảm bảo tuổi thọ của cây quất và an toàn cho người chơi là việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật (BVTV). Chị Trần Thị Phương Thư, vợ nghệ nhân Bùi Thế Mạnh, chia sẻ rằng gia đình chị rất chú ý đến việc này, bởi họ sống ngay trong vườn, nếu ô nhiễm thì chính họ sẽ là người chịu ảnh hưởng đầu tiên. Do đó, vợ chồng chị đã chuyển sang sử dụng thuốc BVTV sinh học, loại thuốc có thời gian cách ly ngắn và không để lại mùi hôi, giúp tôn lên mùi thơm tự nhiên của hoa và quả quất. Điều này không chỉ bảo vệ cây mà còn đảm bảo sức khỏe cho khách chơi, đặc biệt khi chậu quất được đặt trong không gian gia đình. Tiêu chí này thậm chí còn được đưa vào phần chấm thi tại hội thi quất cảnh, thể hiện sự đề cao yếu tố phát triển bền vững của làng nghề.

Khách tham quan và nghệ nhân bàn luận về các tác phẩm quất bonsai dự thiKhách tham quan và nghệ nhân bàn luận về các tác phẩm quất bonsai dự thi.

Quất Tứ Liên: Danh Tiếng Từ Đất Bãi Và Nghệ Thuật Bền Vững

Làng nghề quất Tứ Liên không chỉ là nơi tạo ra những tác phẩm quất cảnh đẹp mắt mà còn là một câu chuyện về sự kiên cường và đổi mới của người dân địa phương.

Lịch Sử Và Sự Hồi Sinh Của Làng Nghề

Vùng bãi Tứ Liên xưa kia vốn là đất trồng dâu, nuôi tằm, sau đó chuyển sang trồng rau màu cung cấp cho nội thành Hà Nội. Lịch sử của nghề quất cảnh tại đây đã có từ hơn 60 năm trước, nhưng từng bị gián đoạn một thời gian dài từ năm 1970 – 1990 do ảnh hưởng của nước sông Hồng vào mùa lũ làm cây chết hàng loạt.

Sau này, khi các công trình thủy điện trên sông Hồng được xây dựng, người dân đã tôn đất nền bãi cao lên, và từ năm 2000, cây quất đã phát triển ổn định trở lại. Hiện nay, phường Tứ Liên có gần 30ha quất, mỗi năm xuất ra thị trường trên 100.000 cây. Từ năm 2005, nhờ sự tiên phong của các nghệ nhân như Bùi Thế Mạnh, nghề quất cảnh Tứ Liên đã chuyển mình mạnh mẽ sang mô hình trồng trong chậu và tạo thế bonsai, mang lại giá trị kinh tế cao hơn và tạo dựng danh tiếng cho làng nghề với gần 200 hội viên.

Chăm Sóc Để Quất Bền Đẹp Và Giữ Được Hương Vị Tự Nhiên

Quất Tứ Liên nổi tiếng với đặc điểm lá xanh đậm, khỏe, quả to, bóng đẹp và đặc biệt là cây chơi rất bền. Điều này khiến cho từ 1 – 2 tháng trước Tết, rất đông khách buôn từ các tỉnh đã đổ về đặt mua. Tuy nhiên, giới sành chơi thường ngần ngại những tấm biển “quất Tứ Liên” rao bán rầm rộ ngoài đường, vì quất Tứ Liên thật thường chỉ bán tại vườn, thậm chí còn không đủ cung ứng.

Để cây quất cảnh luôn tươi tốt và giữ được vẻ đẹp trong suốt dịp Tết, người chơi cần chú ý đến việc kiểm tra và cung cấp đủ nước. Nếu cây trong chậu hoặc bình lọ không đủ nước, cây sẽ rút nước từ quả ra để duy trì sự sống, khiến quả bị móp méo, thậm chí rụng. Do đó, hãy thường xuyên kiểm tra độ ẩm của đất bằng cách ấn tay xuống. Nếu tay lún là đủ nước, dính bùn là thừa nước, và khô là thiếu nước. Việc chăm sóc cẩn thận này không chỉ giúp cây sống lâu mà còn giữ được giá trị thẩm mỹ, như cách bạn nâng niu một bình cắm hoa cẩm chướng đơn giản mà đẹp hay một chậu cây ngân hạnh ở việt nam quý hiếm.

Hội thi quất cảnh do Sở NN-PTNT Hà Nội phối hợp với UBND quận Tây Hồ tổ chức không chỉ nhằm tôn vinh các nghệ nhân mà còn thúc đẩy sự phát triển của làng nghề sinh vật cảnh gắn với du lịch, khẳng định mục tiêu phát triển bền vững của quất cảnh Hà Nội.

Kết Luận

Hiểu rõ tuổi thọ của cây quất và các yếu tố ảnh hưởng đến nó là chìa khóa để mỗi người yêu cây cảnh có thể lựa chọn, chăm sóc và thưởng thức vẻ đẹp của quất một cách trọn vẹn nhất. Từ những “vết sẹo” trên gốc cây đến triết lý “tứ quý” và kinh nghiệm của các nghệ nhân Tứ Liên, chúng ta thấy rằng giá trị của một chậu quất cảnh không chỉ là vẻ bề ngoài mà còn là câu chuyện về thời gian, sự tận tâm và kỹ thuật điêu luyện.

Hãy trân trọng và chăm sóc những tác phẩm nghệ thuật xanh này, để chúng không chỉ mang đến may mắn, tài lộc mỗi dịp Tết mà còn là biểu tượng của sự bền bỉ và vẻ đẹp vĩnh cửu trong không gian sống của bạn. Khám phá thêm những câu chuyện thú vị về thế giới cây cảnh để nâng cao kiến thức và niềm đam mê của mình nhé!

Tài Liệu Tham Khảo

• Dương Đình Tường. (2024, 23 tháng 1). Nhìn những vết sẹo để phân định giá trị của quất bon sai. Báo Nông Nghiệp & Môi Trường. Truy cập từ https://nongnghiepmoitruong.vn/nhin-nhung-vet-seo-de-phan-dinh-gia-tri-cua-quat-bon-sai-d374682.html